ناگفته های متالورژی

 

ایمنی فضا های بسته
فضاهای محدود
وجود فضاهای محصور و لزوم انجام عملیات شغلی در آنها از جمله مواردی است که با وجود پیشرفت های علمی هنوز هم در بسیاری از محیط های کاری دیده می شود.
- به طور کلی فضای محدود به محیط شغلی ای اطلاق می شود که :
1-برای وارد شدن فرد و انجام کار در درون آن به اندازه کافی بزرگ است .
2-ابعاد ورودی یا خروجی آن محدود است.
3-برای انجام کار مداوم این فضا طراحی نشده است.
4-از تهویه طبیعی مطلوبی برخوردار نیست.

کار در درون بویلر، کوره، سپتیک، تانک، سیلو، تونل، ظروف قیفی شکل، مخازن و موارد مشابه را فعالیت در درون فضای محدود به حساب می آورند.
• محیط های محصور مکانهایی هستند که محل ورود آن به اندازه یک فرد می باشد ونمی توان داخل آن توقف دائم وطولانی مدت داشت برای ورود به این مکانها حتما اخذ مجوز مربوطه الزامی ا ست.
مثالهای از فضاهای بسته
مخازن - ورودی ها manhole - دیگهای بخار -کوره ها - مجراهای فاضلاب - سیلو ها - قیف ها-معادن زیر زمینی - داخل لوله ها  وکانالها - مجاری سیستم های تهویه - تونل ها - انبار های مسقف مواد شیمیایی

گودالها وچاله ها
خطرات بالقوه در فضاهای محصور
1.کمبود اکسیژن   کمتر از 19.5%
2.گازهای سمی یا آتش گیر و گازهایی که جایگزین اکسیژن شده اند
3.وسایل متحرک وگردنده که برق آنها قطع نشده باشد
4.ورودی وخروجی هایی که blank نشده یا بسته نشده باشند
5.باقیمانده فراورده های قبلی گاز ،مایع وبخار
6.لغزیدن ،افتادن  یا سقوط به داخل فضاهای محصور
7.کمبود نور و روشنایی
8.حرارت  وگرما
9.بوی نامطبوع
10.برق گرفتگی

موارد ايمني فضاهاي بسته بطور خلاصه موارد ایمنی فضاهای بسته عبارتند از :
·  پایش هوای داخل Testing and monitoring
· تهویه Ventilating
· وسایل حفاظت فردی Personal protection (PPE)
· ارتباطات Communication
·  روشنایی Lighting
· موانع وحفاظ ها Barriers and shields
·  ورود و خروج Entry and exit
· امدادو نجات Rescue and emergency

 مهمترین خطراتی که شاغلین این فضاها را تهدید می کند عبارتند از :

·غلظت اکسیژن
·اتمسفرهای سمی
·اتمسفرهای قابل اشتعال
·خطرات مکانیکی
·خطرات الکتریکی
·درجه حرارت های نامناسب
·خطرات متفرقه

غلظت اکسیژن :
حداقل میزان اکسیژن برای ادامه بقا و فعالیت 5/19 درصد است. با کاهش غلظت به تدریج علایم سوء آن در قالب، تنزل توانایی فرد برای ادامه کار، کاهش هوشیاری، کاهش قدرت قضاوت و بیهوشی رخ می دهد. با رسیدن غلظت اکسیژن به حد 4 تا 6 درصد فرد در عرض 40 ثانیه به حالت کما می رود و جان خود را از دست می دهد.
افزایش غلظت گاز اکسیژن به بالای 5/23 درصد بر میزان اکسیداسیون می افزاید و علاوه بر آنکه فرد را در معرض مسمومیت با اکسیژن قرار می دهد، بر احتمال احتراق و انفجار می افزاید.
كمبود اكسيژن (oxygen deficiency) در محيطهاي بسته به وسيلۀ عوامل زير ايجاد مي شود.
1-  مصرف (consumption) : فرد در محيط بسته در اثر مصرف اكسيژن به وسيلۀ تنفس و تبديل آن به در اكسيد كربن باعث كاهش ميزان اكسيژن مي گردد.
2-  جابجائي (displacement) : مواد با چگالي بالا و بخشهاي انبوه خود با عث خارج شدن اكسيژن از فضاي احاطه شده به وسيلۀ خود در محيط هاي بسته مي گردند.
3-    واكنش (reaction) : اكسيژن هوا ممكن است صرف واكنش با ساير مواد گرديده و تبيل به تركيبات ديگري گردد.


 

اتمسفرهای سمی :
از مواد سمی که ممکن است در این فضاها وجود داشته باشد می توان به موادی نظیرCO  و H2S و فیوم های جوشکاری اشاره کرد.
آلاینده های یاد شده در غلظت های بالاتر از حدود استاندارد قادر به تهدید سلامت شاغلین در این نوع فضاها می باشند.
اتمسفرهای قابل اشتعال :
وجود بخارات و گازهای قابل اشتعال مانند هیدروژن، متان، استیلن، پروپان، بخارات بنزین و سایر هیدروکربن ها در فضای بسته می تواند با رساندن غلظت گازهای قابل اشتعال به حد پائین اشتعال، سطح ایمنی را به شدت تقلیل دهد. ابزارهای برقی دستی، انجام عملیاتی نظیر جوشکاری، و برشکاری و یا استعمال دخانیات توسط کارکنان از منابع احتمالی شعله برای شروع حریق یا انفجار می باشد.
خطرات مکانیکی :
بریدگی، خراشیدگی، برخورد با اشیاء، لغزش و سقوط ازجمله عوارضی است که به کرات دامنگیر شاغلین فضاهای محدود می شود. عواملی نظیر جانمایی فضا، ماهیت کار، محدودیت کاربرد برخی تجهیزات به همراه شرایط فیزیکی نامساعد از قبیل روشنایی نامناسب بر فراوانی و شدت عوارض فوق می افزاید.
خطرات الکتریکی :
عدم استفاده از ابزارهای برقی ایمن، معیوب بودن ابزارهای برقی، مجهز نبودن تجهیزات برقی به سیستم ارت، بالا بودن درصد رطوبت نسبی یا خیس بودن محیط کار از جمله شرایط مساعد کننده برای خطرات الکتریکی می باشند.
روشنایی
برای تامین روشنایی در محوطه های محصور که محتوی گاز،مایعات نفتی یامواد شیمیایی بوده است   باید از وسایل ضد جرقه flame proof استفاده نمودجریان برق حتما از نوع مستقیم DC  باشد .
درجه حرارت های نامناسب :
از خصوصیات فضاهای محدود محسوب می شود.
علاوه براینکه سلامتی شاغلین را تهدید می نماید، به افزایش بروز رفتارهای ناایمن در بین آن ها نیز کمک می کند.
رطوبت نسبی بالا به همراه انجام عملیاتی نظیر جوشکاری و برشکاری، تهویه های نامناسب و استفاده از انواع تجهیزات حفاظت فردی به افزایش بیش از حد درجه حرارت و غیر قابل تحمل شدن آن کمک می کند. لازم به یادآوری است این خطر ممکن است در بعضی از فضاها به صورت سرمای بیش از حد نمود پیدا کند.
خطرات متفرقه :
جریان های ناگهانی مایعات، آب گرفتگی، عوامل زیان آور بیولوژیکی و تراز بالای صدا به خاطر انعکاس های متعدد آن، ازجمله خطراتی هستند که سلامتی شاغلین اینگونه فضاها را به شدت تهدید می کنند. به کارگیری اصول ایمنی ویژه در اینگونه فضاهای کاری لازم است. - از نقطه نظر اتخاذ تدابیر ایمنی، این فضاها به دو دسته فضاهای نیازمند مجوز کار و بدون نیاز به مجوز کار تقسیم می شوند. کار در فضاهای بسته نیازمند مجوز کار است و جزو عملیات خطرناک محسوب می شود.
اطلاعات مورد نیاز در فرم مجوز ورود به فضای بسته شامل :
1-تاریخ، مکان و نام فضای محدود
2-هدف از ورود و خطرات شناسایی شده
3-طول مدت اجازه به کار
4-مشخصات افرادی که وارد فضا می شوند و دستیاران و سرپرستان آنها
5-نتایج تست هوا
6-اقدامات حفاظتی ای که باید انجام گیرد

دستورالعمل ورود به فضاهای محدود که نیازمند مجوز کار هستند باید موارد زیر را پوشش دهد :
1-ایزوله کردن فضا                                             
2-تهویه فضا
3-بازنگری مراحل کار
4-تکمیل فرم مجوز
5-تست اتمسفر فضاهای کار
6-ورود به فضا

ایزوله کردن فضا :
·کلیه دریچه های خطرناک را مسدود کنید
·فضا را تخلیه کنید
·از قفل ها و علایم هشدار دهنده استفاده نمایید
·فضا را از مواد اضافی و غیر ضروری پاک کنید

تهویه
قبل از شروع و در طول مدت کار در محوطه های محصور باید عمل تهویه بخوبی انجام شود
کاربرد فنهای الکتریکی جهت تهویه در محیط های محصور که قبلا محتوی گاز ،مایعات نفتی ویا مواد شیمیایی بوده است ممنوع  می باشد
فن هایی که با فشار هوا کار میکنند برای این کار مناسب هستند .

تهویه فضا :
از تهویه مکانیکی استفاده نمایید
شدت تهویه حداقل چهار حجم فضا در هر ساعت باشد
از آلوده نبودن هوای جایگزین اطمینان حاصل کنیم
تهويه (ventilation) معمولاً به دو روش انجام مي گيرد

1- تهويه به روش رقيق سازي ( dilution ventilation)
اين نوع تهويه جهت كاهش غلظت بخارات ، گازها ، دمه ها و ساير ذرات سمي و قابل اشتعال درون فضاي بسته به كار برده ميشود. علاوه بر رقيق نمودن انمسفر مربوطه در اين روش مي توان اكسيژن كافي را به وسيلۀ برقراري جريان هواي خارجي به داخل فضا ي بسته تأ مين نمود.
در زير مثالهائي از روش تويه به روش رقيق سازي را ذكر شده است
·تهويه به وسيله air remover هائي كه به وسيلۀ هواي فشرده  (compressed air) تغذيه مي گردند.
.فن ها (fans) و دمنده هاي (blowers) الكتريكي.
استفاده از تهويۀ هوا به روش طبيعي. (Natural ventilation)
2- تهويه به وسيلۀ خروج بخارات و گازها (exhaust ventilation) :
با كمك اين روش نيز مي توان گازها ، بخارات و ساير اجزا سمس و قابل اشتعال را از محيط هاي بسته خارج نمود.
بايد دقت نمائيد زماني كه از تهويه به روش مكانيكي در حضور اتمسفر قابل اشتعال استفاده مي گردد تمامي تجهيزات بايد ضد انفجار(explosion proof)  با توجه به استاندارد هاي NRTL (nationally recognized testing labs)  باشند.
در زير مثالهائي از تهويه به اين روش را مشاهده مي نمائيد.

.استفاده از دمنده ها و فن هاي الكتريكي با كانال (duct)
.استفاده از دمنده ها و فن هاي الكتريكي بدون كانال
.مكنده هاي هوائي (air ejectors) به وسيله هواي فشرده

بازنگری مراحل کار :

*انتخاب افراد، دستیاران و سرپرستان را بررسی کنید
*خطرات ورود به فضای بسته و عملیات آن را بازنگری کنید
*تجهیزات حفاظت فردی ضروری را بررسی کنید
*دستورالعمل امداد و نجات را بازنگری کنید

تکمیل فرم مجوز :

*قبل از ورود به فضای بسته، فرم مجوز به صورت صحیح و کامل تکمیل شود
*فرم به امضای سرپرست رسیده باشد
*بر مهلت 12 ساعتی مجوز تأکید شود
*پس از پایان کار فرم به واحد ایمنی بازگردانده شود
*مجوزهای باطل شده حداقل برای یک سال نگهداری شود

تست اتمسفر فضای کار :
*کنترل غلظت گاز اکسیژن (بالای 5/19 و زیر 5/23 درصد)
*کنترل غلظت گازهای قابل احتراق (کمتر از 10% LEL)
*کنترل گازهای سمی

لازم به ذکر است در صورتی که غلظت هر کدام از گازهای مورد اشاره از حدود تعریف شده تجاوز کند، لازم است کارکنان به سرعت از فضای کار خارج شوند و پیش از بازگشتن غلظت به حد ایمن، به محیط کار وارد نشوند.

ورود به فضا :
در طول کار باید یک دستیار در نزدیک ورودی فضا حضور داشته باشد
ورود و خروج به فضا باید ثبت شود

مسئولیت های کارگران، دستیاران و سرپرستان فضاهای بسته به شرح زیر می باشد :
کارگران :
1- کسب اطمینان از تهویه، ایزوله سازی و تخلیه در راستای کار ایمن
2-خروج سریع از فضای بسته
3-آشنایی با کار و دستورالعمل های عملیاتی و استفاده از وسایل حفاظت فردی

دستیاران :

1-پایش کارگران در هنگام ورود و عملیات و خروج و کمک به آنها در شرایط لازم
2-پایش اتمسفر محیط کار، قبل از ورود و هنگام کار
3-کنترل دسترسی به فضا
4-ارزیابی خطرات اطراف فضا و اتخاذ اقدامات کنترلی
5-خبر کردن گروه های امداد و نجات

سرپرستان :
1-کسب اطمینان از فراهم شدن حفاظت های مناسب
2-حمایت از دستیاران در کنترل دسترسی به فضاهای بسته

تعاریف
حد پایین انفجار L.E.L
همچنين با عبارت  LOWER EXPLOSIVE LIMIT  نيز بيان مي شود.كمترين غلظتي از تركيب كه وقتي با منبع اشتعال مجاور مي شود توليدآتش مي كند. اين عبارت درصدي از بخار يا گاز را در حجم هوا بيان مي كند.در زير سطح LEL,LFL از نظر تئوري احتمال بسيار ضعيفي براي اشتعال وجود دارد.
حد بالای انفجار U.E.L
UPPER EXPLOSIVE LIMIT
همان طور كه مي دانيم مانند حد اشتعال بالا مي باشد.در واقع ان بيشترين غلظتي است كه از يك تركيب مي تواند در حضور يك منبع اشتعالزا حضور داشته باشد كه در اين صورت تركيب مشتعل خواهد شد .اختلاف بين LEL,UEL ناشي از ناحيه احتراق پذيري يا انفجارزدايي تركيب مي باشد.  
 
ATMOSPHERE: گازها ، بخارات ، دمه ها و گرد غبار موجود در فضاي بسته را اتمسفر گويند.
CEILING LEVEL  : بيشترين غلظت مربوط به محلولهاي سمي كه در آن فرد كارگر براي يك مدت زمان مشخص مي تواند كار نمايد.
CUMBUSTABLE DUST: گرد و غباري كه در صورت تماس با منبع اشتعال قابل سوختن و آتش گيري مي باشد.
CONFINED SPACE : فضائي كه داراي محلهاي محدود جهت ورود و خروج بوده و داراي سيستم تهويه نامناسب مي باشد. اين محيطها مي تواند حاوي آلودگيهاي مضر و خطرناك بوده و جهت اشغال و كار مداوم براي افراد طراحي و ساخته نشده است.
HOT WORK : هر كاري كه شامل سوختن ، جوشكاري ، پرچ كاري و يا هر عملياتي كه ايجاد چيزي شبيه به آتش نمايد و يا هر گونه اقدامي كه باعث ايجاد منابع جرقه نمايد مانند حفاري و يا BLASTING  و يا گرم نمودن فضا
INERTING : جابجائي اتمسفر با گاز هاي غير قابل واكنش مانند نيتروژن  به اندازه اي كه اتمسفر مربوطه قابل اشتعال نباشد را خنثي سازي گويند.
ISOLATION : فرآيندي كه در آن فضاي بسته از سرويس خارج شده و به طور كامل به وسيلۀ اقدامات زير از آزاد شدن مواد به طور تصادفي حفاظت  مي گردد را ايزوله كردن مي نامند.
اين اقدامات شامل مسدود سازي (BLANKING OFF) كه يه صورت قرار دادن فلزات مسدود كننده در بين فلنج ها صورت مي گيرد ، جدا نمودن خطوط و لوله ها ، استفاده از سيستم BLEED  و DOUBLE BLOCK ، LOCK OUT  الكتريكي از همه منابع قدرتي و مسدود كردن و جدا نمودن اتصالات مكانيكي.
OXYGEN DEFICIENCY : اتمسفري با فشار جزئي اكسيژن كمتر از 132 ميليمتر جيوه را گويند.هواي معمولي در سطح دريا داراي تقريبا 21% اكسيژن با فشار اكسيژن 160 ميلي متر جيوه مي باشد. در ارتفاع حدودا 5280 فوتي هواي معمولي حدودا حاوي 21% اكسيژن با فشار 132 ميلي متر جيوه مي باشد.
OXYGEN ENRICHED ATMOSPHERE : هر غلظت اكسيژني بالاتر از 25%  ( با فشار 190 ميلي متر جيوه ) در فشار نرمال اتمسفريك را گويند.
PERMISSIBLE EXPOSURE LIMIT  : حد مجازي از تركيب كه مي توان در معرض ان قرار گرفت.اين حي توسط سازمان OSHAانتشار يافته است و همانند يك قانون استاندارد اجرا ميشود. PEL ممكن است در برگيرنده (TWA)زمان-وزن-متوسط كه در 8ساعت كاري مي توان در معرض تركيب شيميايي قرار گرفت ،يا حد مجاز قرار گرفتن در يك بازه كوتاه 15دقيقه اي (STEL )و يا سقف مجاز CEILINGمي باشد.
اين سطوح حد مجاز فرض مي شوند كه ماكزيمم غلظت مجازي هستند كه بايد در معرض انها قرا ر گرفته شود،ومشابه با TLVهستند
QUALIFIED PERSON  : فردي كه به وسيله كارفرما انتخاب شده و داراي تحصيلات كافي مربوطه و آموزشهاي تخصصي بوده و قابليت پيش بيني ، تشخيص ، و ارزيابي خطرات مربوط به در معرض قرار گيري افراد با مواد خطرناك و شرايط نا ايمن در محيط بسته را دارد. اين فرد بايد توانائي كنترل شرايط و انجام فعاليتهاي حفاظتي جهت ايمني افراد گارگر در محيط هاي بسته را داشته باشد.
STAND BY PERSON : فردي كه در روشهاي نجات فوري آموزشهاي لازم را ديده و در قسمت بيروني فضاي بسته قرار گرفته و در تماس با كارگران درون فضاي محصور مي باشند.

مراجع :
OSHA 29CFR 1910.146 Permits - Required Confined Spaces
29 CFR 1910.146
(Code of Federal Regulations for General Industry)
US DOC Occupational Safety and Health Program Manual Chapter 16
National Fire Protection Association – NFPA30
Flammable and Combustible Liquids Code
OSHA, 2002. Accident Investigation Summary Index Page,
www.osha.gov, Oct-Nov 2002.
U.S. Chemical Safety and Hazard Investigation Board (USCSB),2002. Incident Data Base, www.csb.gov