مقاومت بدن انسان:
مقاومت الکتریکی بدن انسان ثابت نیست و بر اثر عوامل فردی و شرایط محیط کار ممکن است به نسبت 1 تا 100 برابر تغییر نماید، مهمترین عواملی که در تغییر این مقاومت مؤثر است عبارتند از:
الف- حالت روحی فرد: خستگی، گرسنگی، تشنگی، بی خوابی، عصبانیت، خنده، غم و بیماری از عواملی است که مقاومت بدن را می تواند به حد زیادی کم و تغییر نماید.
ب- سطح تماس و فشار تماس:
هر چه سطح و فشار تماس بیشتر باشد مقاومت بدن کمتر می گردد، البته عوامل دیگری غیر از آنچه ذکر شده وجود دارد که می تواند مقاومت بدن را کمتر کند، از جمله وقتی که بدن مرطوب و عرق کرده است مقاومت آن تا حد زیادی کم می شود که در این صورت خطر برق گرفتگی را چندین برابر افزایش می دهد.
بیشترین مقاومت بدن در قسمت پوست است، بطوریکه مقاومت پوست های خشک و سالم گاهی حتی تا چند صد هزار اُهم نیز می رسد، از آنجائیکه جریان برق برای عبور از بدن ناچار است از پوست داخل و خارج شود هر گونه اقدامی که در جهت بالا بردن مقاومت محل ورود و خروج جریان صورت گیرد خطر برق گرفتگی را کاهش می دهد.
دستکش و کفش برای کسی که تأسیسات برقی سرو کار دارد بسیار حائز اهمیت است بعلت اینکه دستکش و کفش باعث افزایش مقاومت در برابر عبور جریان می گردد.
جریان الکتریکی:
جریان الکتریکی که از بدن انسان می گذرد، بستگی به دو عامل دارد اول اینکه مقاومت بدن و دوم فشار الکتریکی یا همان ولتاژ که بدن را تحت تأثیرات قرار می دهد و عامل اصلی برای شوک و نهایتاً مرگ انسان می باشد، در صورتیکه بتوانیم بنحوی از ورود و خروج جریان از بدن انسان جلوگیری نمائیم خطر برق گرفتگی ایجاد نخواهد شد و این کار با استفاده از وسایل ایمنی مانند دستکش عایق، کفش، فرش لاستیکی عایق و غیره امکان پذیر خواهد بود.
جریان الکتریکی را می توان به دو دسته تقسیم کرد.
الف: جریان مستقیم و ب:جریان متناوب
جریان مستقیم:
جریانی است که دارای دو قطب متمایز مثبت و منفی می باشد و جهت آن همواره ثابت است (بنا به فرض از قطب مثبت به طرف قطب منفی ) به عنوان مثال این نوع جریان توسط پیل یا باطری تولید می شود و یا توسط دستگاهی یکسو ساز که جریان متناوب را به مستقیم تبدیل می نماید.
مقاومتی که بدن انسان در مقابل جریان مستقیم از خود نشان می دهد بسیار بیشتر از جریان متناوب است، بطوریکه انسان می تواند تا 80 میلی آمپر جریان مستقیم را از بدن خود عبور دهد، بدون اینکه اثر مهمی در سیستم تنفسی و یا قلب بوجود آورد البته خطر دیگری که جریان مستقیم دارد الکترولیز (تجزیه) سریع خون است که می تواند موجب مرگ می شود.
ب: جریان متناوب:
جریانی است که در هر لحظه جهت و در نتیجه قطب های آن عوض می شود همانطوریکه قبلاً گفته شد بدن در مقابل جریان متناوب، ‌مقاومت کمتری از خود نشان می دهد و بر خلاف جریان مستقیم که تا 80 ميلی آمپر خطر جدی پیش نمی آمد دراین نوع جریان در25 میلی آمپر خطربرق گرفتگی وجود دارد نکته ای که در اینجا قابل بیان است این است که مسیر عبور جریان برق و مدت عبور جریان نیز در برق گرفتگی و پایین آوردن مقاومت بدن شخص مؤثر است. تجربیات نشان داده است که هر چه مدت عبور جریان برق از بدن بیشتر باشد مقاومت بدن کمتر می گردد یعنی مقاومتی که بدن درمقابل عبور جریان درلحظات اول از خود نشان می دهد، بسیار بیشتر از گذشت چند لحظه می باشد. همچنین مسیر عبور جریان نیز بسیار مهم است زیرا ممکن است از محلی عبور نماید که موجب از کار انداختن سیستم تنفسی یا اختلال در کار قلب یا حتی هر دو گردد چند نمونه از حالت های مختلفی که جریان برق ممکن است از بدن عبور کند به قرار زیر است.
 از یک دست به یک پا
 از دست راست به پاها
 از دست چپ به پاها
 از پا به پا
 از دست به دست

خطرناکترین حالت وقتی است که جریان از یک دست وارد و از دست دیگر خارج شود، زیرا در این هنگام جریان برق از قلب و ریه می گذرد و می تواند باعث از کار افتادن آنها و در نتیجه منجر به مرگ شود.

ولتاژ خطرناک برای انسان
حداكثر ولتاژ بي خطر براي انسان در شرايط نرمال و عادي در فركانس 50 هرتز در برق متناوب بر اساس استاندارد انگليس حدود 50 ولت و بر اساس استاندارد آلمان 65 ولت مي باشد. و در رابطه با برق مستقيم يا دي سي بايد عرض كنم در هر دو استاندارد ياد شده (صدو بيست) 120 ولت را اعلام نموده اند و اين مسئله در حيوانات بصورت 25 ولت در برق متناوب و 60 ولت در برق مستقيم مي باشد.


 آيا جريان برق AC از جريان برق DC خطرناك تر است ؟
در پاسخ به اين سؤال بايد گفت در شرايط مساوي ، بدليل وجود فركانس در جريان برق متناوب ( AC ) ، صدمات بيشتر و اين نوع جريان ها از جريان برق مستقيم (DC ) خطرناك تر هستند ، چرا كه تغيير مداوم جهت جريان در برق متناوب باعث ضربات شديدي بر سلسله اعصاب شده و باعث كاهش مقاومت بدن انسان نيزمي گردند و به همين دليل عبور جريان حدود 25 ميلي آمپر در فركانس 50 تا 60 هرتز مي تواند باعث از كار افتادن سيستم تنفسي و مرگ انسان شوند ، در صورتيكه جريان حدود 50 ميلي آمپر در برق مستقيم اين شرايط را موجب شده و باعث مرگ در انسان مي گردد. البته اين مقادير در استانداردهاي مختلف متفاوت هستند ولي اصل موضوع تفاوت نمي كند.
شايان ذكراست در جريانهاي برق متناوب (AC) با فرکانس 100 تا 200 کيلوهرتز نحوه اثر گذاري جريان برق روي بدن به جاي شوک و خارش به صورت حرارت ظاهر ميشود و اساسآ حرارت و سوختگي تنها اثرات شوک ناشي از عبور جريان با فرکانس هاي بالاي 100 کيلو هرتز ميباشند.

فرکانس يا بسامد :
تعداد دفعاتی که جهت جریان متناوب عوض می شود را فرکانس می گویند بعنوان مثال گفته می شود فرکانس برق شهر 50 هرتز است یعنی اینکه جهت جریان در هر ثانیه 50 مرتبه در سیم تغییر جهت می دهد ، بر خلاف برداشت و تصور ، مقاومت بدن با ازدیاد فرکانس کم نمی شود .

 تجربه ثابت کرده که فرکانس 50 تا 400 هرتز مهلک ترین فرکانس می باشد.

فرکانس های بیشتر از ۴۰۰ هرتز فقط موجب سوختگی در محل گردیده است اگر چه فرکانس های کمتر از 50 هرتز خطر مرگ را کاهش می دهد ولی استفاده از آن باعث اتلاف مقادیر زیادی انرژی در خطوط می گردد که از لحاظ اقتصادی مقرون به صرفه نیست.

برق گرفتگي چيست ؟
برق گرفتگي يكي از حوادث تقريباً شايعي است كه روز بروز همگام با صنعتي شدن زندگي انسان امروزي رو به تزايد بوده و صرف نظر از جنبه هاي خاص درماني و تبعات اجتماعي و رواني آن ، از نظر قانوني و قضايي نيز داراي اهميت فوق العاده اي مي باشد ، جنبه مهم قضيه از آنجا روشن مي شود كه ما هر روز شاهد حوادث شغلي ناگوار از اين دست ، در قشر كارگري جامعه خود هستيم كه ضمن مختل كردن روابط كارگر با كارفرما در موارد مرگ و مير با ايجاد نقص عضوي ، بعضاً در تشخيص و اثبات رابطه عليت و سببيت از نظر پزشكي قانوني نيز پيچيدگي خاص ايجاد مي نمايد ، لذا پرداختن به جوانب مختلف آن از جمله مسائل اپيدميولوژيك و علت ايجاد آن ، مفيد خواهد بود.
سالانه در آمريكا بيش از هزار مورد مرگ ناشي از صدمات الكتريكي اتفاق مي افتد و حدود 5% و يا بيشتر موارد بستري در مراكز سوختگي را شامل مي شود. در بچه ها لوازم خانگي و پريزهاي بدون حفاظ ، بيشترين صدمات الكتريكي را ايجاد مي كنند و در بالغين بخصوص كارگراني كه با لوازم الكتريكي و برق سروكار دارند ، حوادث شغلي شايعي محسوب مي گردد.
بطور كلي صدمه و مرگ در اثر جريان الكتريسيته نادر نبوده و در شرايط خانگي و صنعتي بكرات اتفاق مي افتد كه موجبات صدمه به پوست ، آسيب به ارگان ها و مرگ را فراهم مي آورد كه اين صدمات به اصطلاح برق گرفتگي يا Electrocution ناميده مي شوند.
الكتريسيته صدمه را به چهار مكانيسم يعني تماس مستقيم ، هدايت ، قوس الكتريكي حاصله و آتش سوزي ثانويه ايجاد مي نمايد و چهار عامل دخيل در برقگرفتگي از جمله نوع و شدت جريان ، كه ولتاژ بيش از 40 ولت كه خطرناك تلقي مي گردد و سطح تماس ، بدن با زمين و نوع جريان برق ( متناوب و مستقيم بودن ) و مدت زمان تماس از عوامل تعيين كننده شدت آسيب مي باشند و در حالت كلي حداقل شدت جريان و بدون عارضه قابل توجه 30 ميلي آمپر بوده و ولتاژ هاي كمتر از 1000 ولت ، به عنوان صدمات با ولتاژ پايين و بالاتر از آن بعنوان برق گرفتگي با تانسيون بالا كه معمولاً صدمات فيزيكي ثانويه آن كشنده مي باشند ، در نظر گرفته مي شوند. به بیان ساده تر میتوان برق گرفتگی را به صورت زیر تعریف کرد:

قرار گرفتن دو نقطه از بدن در مسير جريان برق ، موجب عبور جريان از بدن مي شود و با توجه به شدت و مدت عبور جريان ، برق گرفتگي بوجود مي آيد و ممكن است عواقب مختلفي نظير مرگ ، ناشي از ايست قلبي - سوختگي داخلي و سوختگي خارجي بدنبال داشته باشد। بعد از برق گرفتگي ممكن است كليه ها از كار بيفتد يا دست ها بدليل سوختگي داخلي قطع شوند و يا بعلت پرتاب شدن ( بعلت لرزش ناشي برق گرفتگي ) استخوانها دچار شكستگي گردند.

چگونه برق گرفتگي اتفاق مي افتد :
تمامي سطح زمين ، ديوارها و كف اتاقها در تمامي طبقات ، به عنوان يك نقطه از سيستم برق محسوب مي شود و اگر نقطه اي از بدن موجود زنده از يك طرف به زمين يا ديوارها وصل باشد و از طرف ديگر به سيم برق ( فاز يا نول ) يا بدنه فلزي دستگاه برقي ( يخچال ، كولر ، چرخ گوشت ...) تماس داشته باشد جريان برق از بدن عبور مي كند.بنابراين براي جلوگيري از برق گرفتگي بايستي اولاً از تماس مستقيم با سيمهاي برق ( فاز يا نول ) ، يا تماس غيرمستقيم ( با بدنه فلزي دستگاههاي برقي كه ممكن است اتصال داخلي دشته باشند ) جلوگيري كنيم و ثانياً اينكه هر وقت با وسايل برقي تماس داشته باشيم ( درب يخچال ، بدنه ، كولر ، چرخ گوشت و و... ) سعي كنيم از تماس دست يا پا به ديوار يا كف اتاق يا بدنه فلزي كابينت ها خودداري كنيم.
برق گرفتگي به دو دسته تقسيم مي شود :
1- با ولتاژهاي بالا 2- با ولتاژهاي پائين
در موارد با ولتاژ بالا ، حتماً بدن لازم نيست مستقيم با سيم يا كابل برق تماس داشته باشد بلكه ممكن است در فاصله چند متري هم جريان برق از هوا عبور كند و به بدن فرد منتقل شود و باعث برق گرفتگي شود.
در اين موارد هر چقدر ولتاژ برق و رطوبت هوا بالا باشد ، ميزان انتقال و آسيبي كه به بدن وارد مي شود بيشتر است.
موارد ولتاژ پائين بيشتر در خانه اتفاق مي افتد. مثلاً فرد از سيم لخت و يا وسايل برقي ، مخصوصاً آن دسته از وسايلي كه در آنها آب ريخته مي شود ، آسيب مي بيند. ممكن است از طريق كليد برق ، برق گرفتگي ايجاد شود. در برق گرفتگي با ولتاژ پائين بدن فرد دچار لرزش مي شود، حال آنكه در موارد با ولتاژ بالا بدليل گرفتگي عضلات ، منجر به اتصال دائم با آن وسيله خواهد شد.

عوارض برق گرفتگی
مقاومت بافتي هم فاكتور مهمي بوده چرا كه جريان برق سعي در عبور از مسيري مي نمايد ، كه حداقل مقاومت را دارا باشد ، به همين دليل در اكثر موارد سطح فلكسور مچ دست و ساعد و اگزيلا گرفتار مي شوند، آقاي مان Mann و همكاران گزارش كردند ، كه در حدود 45% از بيماراني كه حدود 24 ساعت دكمپرسيون داشته اند ، آمپوتاسيون اندام به عمل آمده و در آنهايي كه دبريدمان و دكمپرسيون تأخيري داشته اند در 10% موارد آمپوتاسيون داشته اند.
تعداد جراحت حاصله از الكتريسيته ، بستگي به عوامل ذيل دارد :
1- مقدار انرژي الكتريكي
2- مدت زمان برقراري جريان
3- مقاومت پوست
4- مسير عبور جريان
الكتريسيته اثرات مستقيم روي قلب و ساقه مغزي داشته و آسيب به عروق ممكن است ، موجب آسيب هيپوكسيك در ميوكارد شود و نكروز ميوكارد با عواقب پارگي ديواره قلب و يا عضله پاپيلري ، ديده شده است ، ترومبوز اندام ها شايع است و تشخيص محل ورود و خروج جريان مهم است ، زيرا آسيب ناشي از جريان برق ، فقط در ارگان هايي كه بين اين دو محل قرار دارد ديده مي شود.
آسيب هاي نرولوژيك حاصله از الكتريسيته ناشي از :
1- عبور جريان از اعصاب و نخاع و مغز
2- ايست قلبي و انسفالوپاتي هيپوكسيك
3- تروماي ايجاد شده در سر ناشي از پرت شدن در اثر شوك الكتريكي باشد.
عوارض عصبي زودرس ناشي از برق گرفتگي مي تواند :
1- فشار عصبي
2- اضطراب و تحريك پذيري
3- فراموشي و اختلال حافظه باشد ،
علل مرگ تأخيري كه معمولاً 2% مي باشد، مي تواند ناشي از :
1- سپتي سمي
2- برونكو پنوموني
3- نارسايي كليوي

4- انفاركتوس ميوكارد باشد.


با شخصی که دچار برق گرفتگی می شود چکار کنیم

وقتی شخصی دچار برق گرفتگی می شود، عبور جریان الکتریکی از طریق بدن ممکن است وی را از هوش برده ، منجر به توقف تنفس و حتی ضربان قلب وی شود. جریان الکتریکی می تواند هم در محلی که وارد بدن می شود و هم در محلی که برای تخلیه به زمین از بدن خارج می شود، سوختگی ایجاد کند. در بعضی موارد، جریان برق ، گرفتگی عضلانی هم ایجاد می کند که این موضوع ، مانع از قطع ارتباط مصدوم با منبع برق می شود. بنابراین وقتی به صحنه حادثه می رسید، امکان دارد که هنوز جریان الکتریکی در بدن مصدوم برقرار باشد.

 
آسیب های الکتریکی معمولا در منزل یا محل کار و در اثر تماس با منابع برق با ولتاژ پایین رخ می دهند. همچنین ممکن است این آسیب ها در اثر تماس با منابع برق با ولتاژ بالا (مثل خطوط انتقال نیروی افتاده روی زمین ) هم رخ دهند. افرادی که با جریان ولتاژ بالا دچار برق گرفتگی می شوند، به ندرت زنده می مانند.
 
● صاعقه
 
صاعقه یک جریان الکتریکی ناگهانی طبیعی است که از جو تخلیه می شود و در مسیر خود، مقادیر زیادی از حرارت و نور را منتقل می کند. صاعقه ، تماس خود را با زمین از طریق نزدیک ترین ساختارهای بلند محوطه و احتمالا هر شخصی که نزدیک آن ساختار ایستاده باشد، برقرار می کند. اصابت صاعقه می تواند به آتش گرفتن لباس ها، زمین خوردن مصدوم و حتی مرگ آنی منجر شود. هرچه سریع تر تمام افراد را از محل اصابت صاعقه دور کنید.
 
● جریان ولتاژ بالا
تماس با جریان ولتاژ بالا (که معمولا در خطوط نیرو و کابل های هوایی پرفشار وجود دارد) معمولا به مرگ فوری منجر می شود. افرادی که زنده می مانند، سوختگی های شدیدی خواهند داشت . از این گذشته ، این شوک می تواند با ایجاد اسپاسم عضلانی ، مصدوم را به اطراف پرتاب کرده ، آسیب هایی مثل شکستگی ایجاد کند. جریان برق با ولتاژ بالا می تواند تا ۱۸ متر جهش داشته باشد. اشیایی مثل چوب خشک یا لباس نمی توانند از شما محافظت کنند. قبل از نزدیک شدن به مصدوم ، منبع جریان برق باید قطع شده باشد؛ در صورتی که خطوط نیروی هوایی در راه آهن آسیب دیده باشند، قطع منبع برق بسیار حیاتی خواهد بود.
 
مصدوم احتمالا بی هوش است . پس از آنکه از بی خطر بودن محل مطمئن شدید، راه تنفسی مصدوم را باز کرده ، تنفس وی را بررسی کنید؛ آماده باشید تا در صورت لزوم احیای تنفسی و ماساژ قفسه سینه را آغاز کنید. در صورتی که مصدوم در حال نفس کشیدن است ، وی را در وضعیت بهبود قرار دهید. علایم حیاتی (سطح پاسخ دهی ، نبض و تنفس ) را مرتبا کنترل و ثبت کنید. در جریان برق با ولتاژ بالا ناظران را از محل حادثه ای که در اثر جریان ولتاژ بالا رخ داده است ، دور کنید. فاصله ایمن ، بیش از ۱۸ متر از منبع برق است .
 
● جریان ولتاژ پایین
 
جریان های خانگی که در منازل و محل های کار مورد استفاده قرار می گیرند، می توانند آسیب های جدی یا حتی مرگ ایجاد کنند. حوادث معمولا ناشی از کلیدهای برق خراب ، سیم های برق لخت شده یا وسایل برقی دارای نقص هستند. خصوصا کودکان کم سن و سال در معرض خطر هستند (کودکان به طور طبیعی کنجکاو بوده ، ممکن است انگشتان خود یا سایر اشیا را به داخل پریزهای دیواری برق فرو کنند). آب (که یک هادی قوی و خطرناک الکتریسیته است ) میزان خطر را افزایش می دهد. تماس با یک وسیله برقی بی خطر با دست های خیس یا در شرایطی که کف اتاق خیس باشد، خطر شوک الکتریکی را به مقدار زیادی افزایش می دهد.
 
● هشدارها
در صورتی که مصدوم در تماس با جریان الکتریکی است ، به وی دست نزنید؛ ممکن است مصدوم برق دار باشد و شما هم در معرض برق گرفتگی قرار بگیرید. هرگز از وسایل فلزی برای قطع تماس الکتریکی استفاده نکنید. روی یک ماده خشک نارسانا ایستاده ، از یک وسیله چوبی استفاده کنید. آماده باشید تا در صورت توقف تنفس مصدوم ، احیای تنفسی یا ماساژ قلبی را تا رسیدن کمک های اورژانس آغاز کنید.
 
در صورتی که به محل انشعاب اصلی یا کنتور برق به سهولت دسترسی دارید، تماس بین مصدوم و منبع برق را از طریق خاموش کردن آن ، قطع کنید. در غیر این صورت ، دوشاخه را خارج کنید یا کابل را درآورید. اگر به کابل ، پریز یا محل انشعاب اصلی دسترسی ندارید، به موارد زیر عمل کنید: برای محافظت از خود، روی یک ماده خشک نارسانا مثل یک جعبه چوبی ، یک کفپوش پلاستیکی یا یک دفترچه راهنمای تلفن بایستید. با استفاده از یک وسیله چوبی (مثل یک جارو)، اندام های مصدوم را از روی منبع الکتریکی کنار بزنید یا منبع الکتریکی را از مصدوم دور کنید.
 
اگر قطع تماس (مصدوم با منبع برق ) با یک وسیله چوبی مقدور نیست ، ضمن آنکه کاملا مراقب هستید تا به مصدوم دست نزنید، طنابی را به دور مچ پای مصدوم یا بازوان وی حلقه کنید و وی را از منبع جریان الکتریکی دور کنید. تنها در صورتی که ضرورت دارد، مصدوم را با کشیدن بخش هایی از لباس که شل و خشک هستند، (از منبع برق ) دور کنید. این کار را تنها به عنوان آخرین تلاش انجام دهید، زیرا ممکن است مصدوم همچنان برق دار باشد.